Słownik

Pojęcia, które wracają w ogłoszeniach, umowach i formalnościach - wyjaśnione jednym zdaniem na początku, z rozwinięciem dla tych, którzy potrzebują szczegółów. Szerszy kontekst znajdziesz w centrum wiedzy.

A

Akcyza na samochód: Akcyza na samochód to podatek płacony od samochodu osobowego niezarejestrowanego wcześniej w Polsce, najczęściej przy imporcie z UE lub spoza Unii; wynosi 3,1% podstawy opodatkowania przy silniku do 2000 cm3 i 18,6% powyżej, a deklarację AKC-US składa się w ciągu 14 dni od powstania obowiązku podatkowego.
Akt notarialny: Akt notarialny to dokument urzędowy sporządzany przez notariusza (art. 91-94 Prawa o notariacie), którego forma jest obowiązkowa m.in. dla umowy sprzedaży nieruchomości (art. 158 Kodeksu cywilnego); umowa zawarta bez niej jest nieważna, a strony otrzymują wypisy, które mają moc prawną oryginału.

B

Badanie techniczne (przegląd): Badanie techniczne, potocznie przegląd, to obowiązkowa kontrola pojazdu na stacji kontroli pojazdów (art. 81 Prawa o ruchu drogowym); auto osobowe przechodzi je przed upływem 3 lat od pierwszej rejestracji, potem przed upływem 5 lat, dalej co roku, a od 19 września 2025 r. kosztuje ono 149 zł.
Baza Usług Rozwojowych (BUR): Baza Usług Rozwojowych (BUR) to bezpłatny, ogólnodostępny rejestr szkoleń, kursów i usług doradczych z europejskim dofinansowaniem, prowadzony przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości od 2016 roku, w którym usługi oferują tylko dostawcy spełniający wymagania rozporządzenia BUR.
Bezwypadkowy: Bezwypadkowy to potoczne określenie pojazdu, który nie brał udziału w kolizji ani wypadku i nie ma napraw powypadkowych - pojęcie bez definicji ustawowej, więc jego znaczenie zależy wyłącznie od tego, co deklaruje sprzedający.

C

C2C (consumer to consumer): C2C to model handlu, w którym obie strony transakcji są osobami prywatnymi - nikt nie występuje w roli przedsiębiorcy, więc do zakupu nie stosuje się przepisów konsumenckich, choć sprzedający nadal odpowiada za wady rzeczy z tytułu rękojmi.
CEPiK: CEPiK to Centralna Ewidencja Pojazdów i Kierowców - prowadzony przez ministra właściwego do spraw informatyzacji rejestr państwowy, w którym gromadzone są dane o pojazdach i uprawnieniach kierowców, zasilany m.in. przez organy rejestrujące, policję, stacje kontroli pojazdów i zakłady ubezpieczeń.
Czynsz administracyjny: Czynsz administracyjny to miesięczna opłata właściciela mieszkania na rzecz wspólnoty mieszkaniowej lub spółdzielni, na utrzymanie budynku i nieruchomości wspólnej, w tym fundusz remontowy (art. 13-15 ustawy o własności lokali, art. 4 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych), płatna z góry do 10. dnia miesiąca.

D

DMC (dopuszczalna masa całkowita): Dopuszczalna masa całkowita (DMC) to największa, określona właściwymi warunkami technicznymi masa pojazdu obciążonego osobami i ładunkiem, z jaką może on poruszać się po drodze (art. 2 pkt 54 Prawa o ruchu drogowym); w dowodzie rejestracyjnym zapisuje się ją w polu F.2.
Dowód rejestracyjny: Dowód rejestracyjny to dokument wydawany przez organ rejestrujący, który potwierdza dopuszczenie pojazdu do ruchu i zawiera jego dane identyfikacyjne, techniczne, dane właściciela oraz termin ważności badania technicznego.
Działalność nierejestrowana: Działalność nierejestrowana to drobna działalność zarobkowa osoby fizycznej, która według art. 5 Prawa przedsiębiorców nie jest działalnością gospodarczą, jeśli przychód nie przekracza w żadnym kwartale 225% minimalnego wynagrodzenia (w 2026 r. 10 813,50 zł), a osoba nie prowadziła firmy przez ostatnie 60 miesięcy.
Dzierżawa: Dzierżawa to umowa z art. 693-709 Kodeksu cywilnego, w której dzierżawca dostaje rzecz, najczęściej grunt rolny, do używania i pobierania pożytków za czynsz w pieniądzach, w naturze lub w części plonów; dzierżawę gruntu rolnego wypowiada się bez innego zapisu na rok naprzód.

E

Escrow (rachunek powierniczy): Escrow to sposób zabezpieczenia transakcji, w którym pieniądze kupującego trafiają najpierw do zaufanego pośrednika i zostają wypłacone sprzedającemu dopiero po spełnieniu ustalonych warunków; w polskim prawie jego odpowiednikiem jest rachunek powierniczy z art. 59 Prawa bankowego, prowadzony przez bank.

F

Faktura VAT-marża: Faktura VAT-marża to dokument sprzedaży wystawiany w szczególnej procedurze opodatkowania z art. 120 ustawy o VAT, w której podatek nalicza się wyłącznie od marży sprzedawcy, a nie od pełnej ceny - dlatego nie wykazuje kwoty VAT i nabywca nie może go odliczyć.

G

Gwarancja rozruchowa: Gwarancja rozruchowa to umowna gwarancja sprzedawcy używanej części, najczęściej silnika lub skrzyni biegów, że część po montażu uruchomi się i będzie poprawnie pracować przez krótki, wpisany w oświadczeniu termin; jej warunki określa sprzedawca, nie przepis.

H

Hipoteka: Hipoteka to prawo wpisane w dziale IV księgi wieczystej, które zabezpiecza dług pieniężny i pozwala wierzycielowi, np. bankowi, zaspokoić się z nieruchomości bez względu na to, kto jest jej właścicielem (art. 65 ustawy o księgach wieczystych i hipotece); wygasa wraz ze spłatą długu, ale z księgi trzeba ją wykreślić.
Homologacja ciężarowa: Homologacja ciężarowa to potoczne określenie pojazdu zarejestrowanego jako samochód ciężarowy kategorii N1, czyli przeznaczony konstrukcyjnie do przewozu ładunków o maksymalnej masie całkowitej do 3,5 t; dotyczy busów, ale też osobówek i SUV-ów z kratką, i jest widoczne w polu J dowodu rejestracyjnego.

I

IRZplus: IRZplus to aplikacja ARiMR do elektronicznego zgłaszania zdarzeń z systemu identyfikacji i rejestracji zwierząt, w której posiadacz zwierząt w ciągu 7 dni zgłasza m.in. sprzedaż i zakup bydła, świń, owiec i kóz; od 1 stycznia 2027 r. to jedyna droga zgłoszeń.

J

Jawność wynagrodzeń: Jawność wynagrodzeń to obowiązek z art. 18(3ca) Kodeksu pracy, obowiązujący od 24 grudnia 2025 r.: pracodawca podaje kandydatowi wynagrodzenie początkowe albo jego przedział, najpóźniej przed nawiązaniem stosunku pracy, i nie może żądać informacji o jego obecnych ani dawnych zarobkach.

K

Karta pojazdu: Karta pojazdu to dokument z danymi technicznymi pojazdu i listą jego kolejnych właścicieli, wydawany w Polsce przy pierwszej rejestracji od 1 lipca 1999 r.; od 4 września 2022 r. nie jest wydawana ani wymagana, a karty wydane wcześniej straciły ważność na mocy ustawy z 14 sierpnia 2020 r. (Dz.U. 2020 poz. 1517).
Kaucja (przy najmie): Kaucja przy najmie mieszkania to kwota zabezpieczająca należności wynajmującego, która według ustawy o ochronie praw lokatorów nie może przekroczyć 12 miesięcznych czynszów (6 przy najmie okazjonalnym) i wraca w ciągu miesiąca od opróżnienia lokalu, po potrąceniu należności z najmu.
Kod DOT opony: Kod DOT to numer identyfikacyjny opony wytłoczony na jej boku; jego cztery ostatnie cyfry to data produkcji: dwie pierwsze oznaczają tydzień, dwie ostatnie rok, więc kod 2714 to 27. tydzień 2014 roku.
Komis: Komis to umowa z art. 765-773 Kodeksu cywilnego, w której przedsiębiorca (komisant) za prowizją kupuje lub sprzedaje rzeczy ruchome na rachunek zleceniodawcy (komitenta), ale we własnym imieniu, więc wobec kupującego to komis, a nie właściciel rzeczy, jest sprzedawcą.
Kosztorys: Kosztorys to zestawienie planowanych prac i przewidywanych kosztów, na którym strony umowy, np. o remont, opierają wynagrodzenie kosztorysowe z przepisów o umowie o dzieło (art. 629-631 KC); w odróżnieniu od ryczałtu z art. 632 KC pozwala zmienić cenę, gdy pojawią się prace nieprzewidziane w zestawieniu.
Koszty pracodawcy (brutto brutto): Koszty pracodawcy, czyli wynagrodzenie brutto brutto, to pensja brutto pracownika powiększona o składki finansowane przez firmę: emerytalną 9,76%, rentową 6,5%, wypadkową (1,67% przy firmie do 9 osób), FP i FS 2,45% oraz FGŚP 0,1%; przy płacy minimalnej 2026 r. to 5790,28 zł miesięcznie.
KSeF (Krajowy System e-Faktur): KSeF to Krajowy System e-Faktur Ministerstwa Finansów, w którym od 1 kwietnia 2026 r. (największe firmy od 1 lutego 2026 r.) wystawia się faktury dla firm jako pliki XML; faktury dla osób prywatnych są z tego obowiązku wyłączone.
Księga wieczysta: Księga wieczysta to jawny rejestr sądowy prowadzony dla nieruchomości (ustawa o księgach wieczystych i hipotece), złożony z czterech działów, który pokazuje właściciela, obciążenia i hipoteki; każdy znający jej numer może ją bezpłatnie przejrzeć online, a jej treść chroni nabywcę działającego w dobrej wierze.
Kwalifikacyjny kurs zawodowy (KKZ): Kwalifikacyjny kurs zawodowy (KKZ) to pozaszkolna forma kształcenia ustawicznego, której program obejmuje podstawę programową kształcenia w zawodzie w zakresie jednej kwalifikacji, a jej ukończenie daje prawo przystąpienia do egzaminu zawodowego w okręgowej komisji egzaminacyjnej (art. 4 pkt 35 Prawa oświatowego).

Ł

Ładowność: Ładowność (dopuszczalna ładowność) to największa masa ładunku i osób, jaką może przewozić pojazd, równa różnicy między jego dopuszczalną masą całkowitą a masą własną (art. 2 pkt 56 Prawa o ruchu drogowym); w dowodzie rejestracyjnym wylicza się ją z pól F.2 i G.

M

Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego (MPZP): Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego (MPZP) to uchwała rady gminy będąca aktem prawa miejscowego, która ustala przeznaczenie terenu i zasady zabudowy działek (art. 14-15 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym); każdy może dostać z niego wypis i wyrys za opłatą od 30 do 200 zł.
Minimalne wynagrodzenie: Minimalne wynagrodzenie to najniższa płaca za pełny etat ustalana co roku rozporządzeniem Rady Ministrów na podstawie ustawy z 10 października 2002 r.: w 2026 r. wynosi 4806 zł brutto miesięcznie i 31,40 zł za godzinę zlecenia, a od 1 stycznia 2027 r. 4950 zł i 32,30 zł.

N

Najem krótkoterminowy: Najem krótkoterminowy to odpłatny wynajem umeblowanego lokalu na krótkie pobyty, zwykle na doby przez platformy rezerwacyjne; od 20 maja 2026 r. obejmuje go unijne rozporządzenie 2024/1028 o rejestracji i danych, a przychód osoby prywatnej podlega ryczałtowi 8,5% do 100 000 zł i 12,5% od nadwyżki.
Najem okazjonalny: Najem okazjonalny to pisemna umowa najmu mieszkania na czas oznaczony do 10 lat, zawierana przez właściciela będącego osobą fizyczną bez firmy najmu, z notarialnym poddaniem się najemcy egzekucji i zgłoszeniem do urzędu skarbowego w 14 dni (art. 19a-19e ustawy o ochronie praw lokatorów).
Numer OE (numer OEM części): Numer OE to numer części nadany przez producenta samochodu (Original Equipment); identyfikuje konkretną część niezależnie od tego, kto ją fizycznie wyprodukował, i pozwala sprawdzić, czy używana część lub zamiennik pasuje do danego auta.

O

OC rolnika: OC rolnika to obowiązkowe ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej posiadacza gospodarstwa rolnego o powierzchni użytków rolnych przekraczającej łącznie 1,0 ha, podlegającego podatkowi rolnemu; obowiązek powstaje w dniu objęcia gospodarstwa w posiadanie, a za brak polisy w 2026 r. grozi opłata 480 zł.
Odpłatne zbycie rzeczy (PIT po 6 miesiącach): Odpłatne zbycie rzeczy ruchomej to jej sprzedaż lub zamiana poza działalnością gospodarczą, która według art. 10 ust. 1 pkt 8 lit. d ustawy o PIT jest źródłem przychodu tylko wtedy, gdy nastąpiła przed upływem pół roku, licząc od końca miesiąca nabycia; późniejsza sprzedaż jest wolna od podatku dochodowego.
Odsadzenie ET felgi: ET (niem. Einpresstiefe, ang. offset) to odsadzenie felgi: odległość w milimetrach między płaszczyzną, którą felga przylega do piasty, a środkiem szerokości felgi; im wyższe ET, tym głębiej koło chowa się w nadkolu.
Odstąpienie od umowy: Odstąpienie od umowy to jednostronne oświadczenie, po którym umowę uważa się za niezawartą; konsument kupujący od przedsiębiorcy na odległość ma na nie 14 dni bez podania przyczyny (art. 27 ustawy o prawach konsumenta), a przy zakupie od osoby prywatnej odstąpić można tylko z rękojmi, zwłoki lub umowy.
Ogłoszenie wyróżnione: Ogłoszenie wyróżnione to oferta, której autor wykupił dodatkową, płatną opcję ekspozycji - dzięki niej ogłoszenie wyświetla się wyżej na liście wyników lub w wydzielonym miejscu, ale sama treść oferty ani jej wiarygodność się przez to nie zmieniają.
Okres wypowiedzenia: Okres wypowiedzenia to czas od złożenia wypowiedzenia do rozwiązania umowy o pracę, zależny od stażu u danego pracodawcy: 2 tygodnie przy stażu krótszym niż 6 miesięcy, 1 miesiąc od 6 miesięcy, 3 miesiące od 3 lat (art. 36 KP); okres liczony w tygodniach kończy się w sobotę, w miesiącach ostatniego dnia miesiąca.

P

PCC-3 (podatek od czynności cywilnoprawnych): PCC-3 to deklaracja podatku od czynności cywilnoprawnych, którą kupujący składa w urzędzie skarbowym w ciągu 14 dni od zawarcia umowy sprzedaży; przy rzeczach ruchomych stawka wynosi 2% wartości rynkowej, a sprzedaż o podstawie opodatkowania nieprzekraczającej 1000 zł jest zwolniona.
Pełnomocnictwo: Pełnomocnictwo to umocowanie innej osoby do działania w cudzym imieniu, udzielane przez mocodawcę (art. 98-109 Kodeksu cywilnego); złożone w urzędzie, na przykład przy rejestracji auta, kosztuje 17 zł opłaty skarbowej, chyba że pełnomocnikiem jest małżonek, rodzic, dziecko lub rodzeństwo.
Phishing (fałszywy link do płatności): Phishing to oszustwo, w którym przestępca podszywa się pod bank, kuriera albo serwis ogłoszeniowy i fałszywym linkiem wyłudza dane logowania do banku, dane karty lub kody z SMS; podejrzany SMS przekazuje się bezpłatnie na numer 8080, a fałszywą stronę zgłasza do CERT Polska przez incydent.cert.pl.
Pierwszy właściciel: Pierwszy właściciel to określenie oznaczające, że sprzedający jest jedynym dotychczasowym właścicielem rzeczy - kupił ją jako nową i od tego czasu nikt inny nie był jej właścicielem.
Porozumienie stron (rozwiązanie umowy o pracę): Porozumienie stron to rozwiązanie umowy o pracę za zgodą pracownika i pracodawcy w uzgodnionym terminie, bez okresu wypowiedzenia i podawania przyczyny (art. 30 § 1 pkt 1 KP); bezrobotny, który tak odszedł z pracy, dostaje zasiłek dopiero po 90 dniach od rejestracji (art. 220 ustawy o rynku pracy).
Powiadomienie o powierzeniu pracy obywatelowi Ukrainy: Powiadomienie o powierzeniu pracy obywatelowi Ukrainy to zgłoszenie, które polski pracodawca składa przez praca.gov.pl do powiatowego urzędu pracy w ciągu 7 dni od rozpoczęcia pracy przez cudzoziemca; od 5 marca 2026 r. reguluje je art. 5a ustawy o warunkach dopuszczalności powierzania pracy cudzoziemcom.
PPK (Pracownicze Plany Kapitałowe): PPK (Pracownicze Plany Kapitałowe) to dobrowolny program oszczędzania na emeryturę, w którym pracodawca wpłaca co najmniej 1,5% wynagrodzenia, pracownik 2%, a państwo 250 zł wpłaty powitalnej i 240 zł dopłaty rocznej; z wpłat można zrezygnować deklaracją, ale co 4 lata pracodawca wznawia je automatycznie.
Prawo pierwokupu: Prawo pierwokupu to pierwszeństwo kupna rzeczy, gdy właściciel sprzedaje ją osobie trzeciej (art. 596-602 Kodeksu cywilnego); przy nieruchomości sprzedaż zawiera się warunkowo, a uprawniony, np. gmina, dzierżawca lub Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa, ma miesiąc na przejęcie umowy na tych samych warunkach.
Procedura marży (towary używane): Procedura marży to szczególny sposób rozliczania VAT z art. 120 ustawy o VAT: przy odsprzedaży towaru używanego kupionego bez prawa do odliczenia podatek liczy się tylko od marży, czyli różnicy między kwotą sprzedaży a kwotą nabycia, pomniejszonej o podatek.
Protokół zdawczo-odbiorczy: Protokół zdawczo-odbiorczy to dokument podpisywany przy wydaniu i zwrocie lokalu, opisujący stan instalacji, urządzeń i wyposażenia, liczniki i klucze, który według art. 6c ustawy o ochronie praw lokatorów jest podstawą rozliczeń przy zwrocie lokalu, w tym potrąceń z kaucji.
Przebieg: Przebieg to łączny dystans, jaki pojazd pokonał od chwili wyprodukowania, wskazywany przez drogomierz i podawany w kilometrach - jeden z podstawowych parametrów wyceny pojazdu używanego.
Przedawnienie roszczeń: Przedawnienie roszczeń to upływ ustawowego terminu (art. 117-125 Kodeksu cywilnego), po którym dłużnik może odmówić zapłaty: podstawowy termin wynosi 6 lat, dla świadczeń okresowych i roszczeń z działalności gospodarczej 3 lata, a koniec terminu przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego.
Przeniesienie OC przy sprzedaży pojazdu: Przy sprzedaży pojazdu prawa i obowiązki z umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC przechodzą z mocy ustawy na nabywcę, a zbywca ma 14 dni na pisemne powiadomienie zakładu ubezpieczeń o zbyciu i o danych nabywcy.
Przesyłka za pobraniem: Przesyłka za pobraniem to paczka, którą przewoźnik wydaje odbiorcy dopiero po zapłaceniu kwoty wskazanej przez nadawcę, a potem przekazuje te pieniądze nadawcy; w InPost zapłata kurierowi jest równoważna zapłacie nadawcy, a kwota trafia na jego rachunek w ciągu 5 dni roboczych.

R

Rękojmia: Rękojmia to ustawowa odpowiedzialność sprzedawcy wobec kupującego za wady rzeczy sprzedanej, uregulowana w Kodeksie cywilnym - przy rzeczach ruchomych trwa dwa lata od wydania rzeczy i obejmuje także sprzedaż między osobami prywatnymi.
Rolniczy handel detaliczny (RHD): Rolniczy handel detaliczny (RHD) to sprzedaż konsumentom i sklepom żywności z co najmniej jednym składnikiem z własnej uprawy lub hodowli, bez działalności gospodarczej, po wpisie do rejestru u lekarza weterynarii lub w sanepidzie; przychód z przetworów jest zwolniony z PIT do 100 000 zł rocznie.
Rolnik indywidualny: Rolnik indywidualny to w rozumieniu art. 6 ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego osoba fizyczna, która ma nieruchomości rolne o łącznej powierzchni użytków rolnych do 300 ha, kwalifikacje rolnicze i od co najmniej 5 lat mieszka w gminie położenia jednej z nich, osobiście prowadząc przez ten czas gospodarstwo.
RRSO: RRSO, czyli rzeczywista roczna stopa oprocentowania, to według art. 5 pkt 12 ustawy o kredycie konsumenckim całkowity koszt kredytu ponoszony przez konsumenta, wyrażony jako procent całkowitej kwoty kredytu w stosunku rocznym; obejmuje odsetki, prowizje, opłaty i obowiązkowe ubezpieczenia.
Ryczałt od najmu prywatnego: Ryczałt od najmu prywatnego to jedyna od 2023 r. forma opodatkowania najmu poza działalnością gospodarczą: 8,5% przychodu do 100 000 zł rocznie i 12,5% od nadwyżki (art. 12 ust. 1 pkt 4 ustawy o zryczałtowanym podatku dochodowym), bez odliczania kosztów, z zeznaniem PIT-28 do 30 kwietnia.
Ryczałt od przychodów ewidencjonowanych: Ryczałt od przychodów ewidencjonowanych to forma podatku dochodowego dla firm osób fizycznych, w której płacisz stały procent przychodu bez odliczania kosztów, od 2% do 17% zależnie od rodzaju działalności (art. 12 ustawy o zryczałtowanym podatku dochodowym).

S

SD-Z2 (zgłoszenie darowizny): SD-Z2 to formularz zgłoszenia nabycia rzeczy lub praw majątkowych, który członek najbliższej rodziny (tzw. grupy zerowej) składa w urzędzie skarbowym w ciągu 6 miesięcy od otrzymania darowizny lub spadku, aby skorzystać z pełnego zwolnienia z podatku od spadków i darowizn (art. 4a ustawy).
Służebność: Służebność to ograniczone prawo rzeczowe z art. 285-305[4] Kodeksu cywilnego, które pozwala korzystać w określonym zakresie z cudzej nieruchomości, np. przejeżdżać przez działkę sąsiada; występuje jako gruntowa, osobista (w tym mieszkania) i przesyłu, a wpisuje się ją w dziale III księgi wieczystej.
Stacja demontażu pojazdów: Stacja demontażu to zakład uprawniony do przyjmowania i rozbierania pojazdów wycofanych z eksploatacji: usuwa z nich płyny i substancje niebezpieczne, odzyskuje części do ponownego użycia i wydaje zaświadczenie o demontażu; od 30 czerwca 2026 r. przekazuje te dane do CEPiK, a urząd wyrejestrowuje auto z urzędu.
Stan techniczny w ogłoszeniu (nowy, używany, uszkodzony): Stan techniczny to deklaracja sprzedającego o kondycji przedmiotu - najczęściej opisywana etykietą „nowy”, „używany” albo „uszkodzony” - która razem z opisem i zdjęciami tworzy zapewnienie o właściwościach rzeczy i przesądza o odpowiedzialności za wady.
Szkoda całkowita: Szkoda całkowita to kwalifikacja szkody w pojeździe, gdy naprawa jest niemożliwa lub nieopłacalna: w OC sprawcy, gdy jej koszt przekracza 100% wartości rynkowej auta sprzed szkody, w AC zwykle od 70%; odszkodowanie to wartość sprzed szkody minus wartość wraku.
Szkoła policealna: Szkoła policealna to publiczna lub niepubliczna szkoła ponadpodstawowa dla osób z wykształceniem średnim lub średnim branżowym, ucząca zawodu przez najwyżej 2,5 roku (art. 18 Prawa oświatowego), której ukończenie umożliwia uzyskanie dyplomu zawodowego po zdaniu egzaminów zawodowych.

Ś

Świadectwo charakterystyki energetycznej: Świadectwo charakterystyki energetycznej to dokument o zapotrzebowaniu budynku lub lokalu na energię, który od 28 kwietnia 2023 r. właściciel przekazuje nabywcy przy akcie sprzedaży i najemcy przy umowie najmu (art. 11 ustawy o charakterystyce energetycznej budynków); jest ważne 10 lat.
Świadectwo pracy: Świadectwo pracy to dokument, który pracodawca wydaje w dniu ustania stosunku pracy (art. 97 Kodeksu pracy), z okresem zatrudnienia, stanowiskiem, trybem rozwiązania umowy i wykorzystanym urlopem; pracownik może w ciągu 14 dni wnioskować o jego sprostowanie.

T

Tachograf: Tachograf to urządzenie w pojeździe rejestrujące czas jazdy, przerwy, odpoczynek i inną pracę kierowcy; jest obowiązkowy w nowych pojazdach do przewozu rzeczy powyżej 3,5 t, a od 1 lipca 2026 r. także w pojazdach od 2,5 do 3,5 t w międzynarodowym transporcie zarobkowym.
Taksa notarialna: Taksa notarialna to wynagrodzenie notariusza za czynność, ustalane umownie, ale nie wyższe niż maksymalne stawki z rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 czerwca 2004 r.; zależy od wartości przedmiotu (np. 1010 zł + 0,4% nadwyżki ponad 60 000 zł), a do kwoty dolicza się 23% VAT.
Trade-in (odkup w rozliczeniu): Trade-in to odkup używanego urządzenia albo pojazdu przez sklep lub dealera przy zakupie nowego: sprzedawca sprawdza stan starego sprzętu, ustala kwotę odkupu i zalicza ją na poczet zakupu, często w formie bonu lub karty podarunkowej.

U

Ulga mieszkaniowa: Ulga mieszkaniowa to zwolnienie z 19% PIT dochodu ze sprzedaży nieruchomości przed upływem 5 lat od nabycia (art. 21 ust. 1 pkt 131 ustawy o PIT), jeżeli przychód wydasz na własne cele mieszkaniowe w ciągu 3 lat od końca roku sprzedaży; zwolnienie jest proporcjonalne do wydanej kwoty.
Umowa kupna-sprzedaży: Umowa kupna-sprzedaży to porozumienie, w którym sprzedawca zobowiązuje się przenieść na kupującego własność rzeczy i mu ją wydać, a kupujący - odebrać rzecz i zapłacić cenę; przy rzeczach ruchomych nie wymaga formy pisemnej, ale to dokument, którym wykazujesz własność w urzędzie.
Umowa na okres próbny: Umowa na okres próbny to umowa o pracę z art. 25 Kodeksu pracy zawierana najwyżej na 3 miesiące w celu sprawdzenia kwalifikacji pracownika, a przy planowanej umowie terminowej krótszej niż 6 lub 12 miesięcy odpowiednio na 1 lub 2 miesiące, z możliwością jednokrotnego wydłużenia o miesiąc.
Umowa o dzieło: Umowa o dzieło to umowa z art. 627 Kodeksu cywilnego, w której wykonawca zobowiązuje się do wykonania oznaczonego rezultatu, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia; nie rodzi składek na ubezpieczenia społeczne, ale zamawiający zgłasza ją do ZUS na formularzu RUD w ciągu 7 dni od zawarcia.
Umowa o pomocy przy zbiorach: Umowa o pomocy przy zbiorach to pisemna umowa z ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (art. 91a-91f), w której pełnoletni pomocnik zbiera u rolnika owoce, warzywa, chmiel, tytoń lub zioła, najwyżej 180 dni w roku; rolnik zgłasza go do KRUS w ciągu 7 dni i płaci za niego składki.
Umowa o pracę: Umowa o pracę to umowa z Kodeksu pracy, w której pracownik wykonuje pracę pod kierownictwem pracodawcy, w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym, za wynagrodzeniem; zawiera się ją na okres próbny, czas określony lub nieokreślony (art. 25 KP), na piśmie, a umowy terminowe są ograniczone do 33 miesięcy i trzech umów.
Umowa przedwstępna: Umowa przedwstępna to umowa, w której strony zobowiązują się zawrzeć w przyszłości oznaczoną umowę przyrzeczoną (art. 389 Kodeksu cywilnego); musi określać jej istotne postanowienia, a przy nieruchomości tylko forma aktu notarialnego pozwala sądownie wymusić zawarcie umowy.
Umowa uaktywniająca: Umowa uaktywniająca to pisemna umowa o świadczenie usług między rodzicem a nianią, do której stosuje się przepisy o zleceniu (art. 50 ustawy o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3); gdy rodzic pracuje, ZUS opłaca za nianię składki od podstawy do 50% minimalnego wynagrodzenia.
Umowa zlecenia: Umowa zlecenia to umowa z art. 734 Kodeksu cywilnego, w której zleceniobiorca zobowiązuje się do starannego działania, a nie do osiągnięcia rezultatu; gdy zleca przedsiębiorca, stawka nie może być niższa niż 31,40 zł brutto za godzinę w 2026 r., a umowa co do zasady rodzi obowiązkowe składki emerytalne i rentowe.
Urlop wypoczynkowy: Urlop wypoczynkowy to coroczny, płatny urlop pracownika z Kodeksu pracy: 20 dni przy stażu krótszym niż 10 lat i 26 dni od 10 lat (art. 154), z czego 4 dni można wziąć na żądanie (art. 167[2]); zaległy urlop trzeba wykorzystać do 30 września następnego roku, a przy odejściu z pracy należy się ekwiwalent.
Uznanie długu: Uznanie długu to oświadczenie lub zachowanie dłużnika potwierdzające, że jest winien wierzycielowi określone świadczenie; według art. 123 § 1 pkt 2 Kodeksu cywilnego przerywa ono bieg przedawnienia, które po przerwaniu biegnie od nowa (art. 124 § 1).
Użyczenie: Użyczenie to umowa z art. 710-719 Kodeksu cywilnego, w której użyczający pozwala biorącemu przez czas oznaczony lub nieoznaczony na bezpłatne używanie rzeczy, a biorący ponosi zwykłe koszty jej utrzymania i zwraca ją w stanie niepogorszonym; brak czynszu odróżnia użyczenie od najmu.

V

VIN (numer identyfikacyjny pojazdu): VIN to siedemnastoznakowy numer identyfikacyjny pojazdu, nadawany przez producenta zgodnie z normą ISO 3779 i jednoznacznie identyfikujący konkretny egzemplarz - nie model ani serię.

W

Warunki zabudowy (WZ): Warunki zabudowy (WZ) to decyzja wójta, burmistrza lub prezydenta miasta, bez której nie zbudujesz domu na działce nieobjętej planem miejscowym (art. 59 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym); od 1 września 2026 r. nowe WZ wydaje się tylko w gminach z planem ogólnym, a decyzja wygasa po 5 latach.
Wezwanie do zapłaty: Wezwanie do zapłaty to pismo wierzyciela żądające od dłużnika zapłaty określonej kwoty w wyznaczonym terminie, wysyłane zwykle przed pozwem; dokumentuje próbę polubownego rozwiązania sporu, o której pozew musi zawierać informację (art. 187 § 1 pkt 3 Kodeksu postępowania cywilnego).
Wspólnota mieszkaniowa: Wspólnota mieszkaniowa to ogół właścicieli lokali w danej nieruchomości, powstający z mocy ustawy o własności lokali (art. 6); zarządza częściami wspólnymi budynku, podejmuje uchwały większością udziałów i pobiera zaliczki na koszty zarządu płatne do 10. dnia miesiąca; przy więcej niż 3 lokalach musi wybrać zarząd.

Z

Zadatek: Zadatek to kwota wręczana przy zawarciu umowy, która według art. 394 Kodeksu cywilnego przepada, gdy umowy nie wykona wpłacający, a wraca w podwójnej wysokości, gdy nie wykona jej strona, która zadatek przyjęła; przy wykonaniu umowy zalicza się go na poczet ceny.
Zaliczka: Zaliczka to część ceny lub wynagrodzenia zapłacona z góry, przed wykonaniem umowy, która przy wykonaniu umowy zalicza się na poczet należności, a gdy umowa nie dojdzie do skutku, podlega zwrotowi w całości jako świadczenie nienależne (art. 410 Kodeksu cywilnego), bez względu na to, kto się wycofał.
Zaświadczenie o demontażu pojazdu: Zaświadczenie o demontażu pojazdu wydaje stacja demontażu albo punkt zbierania pojazdów przy przyjęciu auta do kasacji; potwierdza przekazanie auta do kasacji, a od 30 czerwca 2026 r. stacja przesyła te dane do CEPiK i urząd wyrejestrowuje pojazd z urzędu.
Zgłoszenie zbycia pojazdu: Zgłoszenie zbycia pojazdu to zawiadomienie starosty (wydziału komunikacji) o sprzedaży lub darowiźnie zarejestrowanego pojazdu, które dotychczasowy właściciel składa w ciągu 30 dni od zbycia na podstawie art. 78 ust. 2 pkt 1 Prawa o ruchu drogowym; spóźnienie kosztuje 250 zł kary pieniężnej.
Zwolnienie podmiotowe z VAT: Zwolnienie podmiotowe z VAT to zwolnienie z art. 113 ustawy o VAT dla przedsiębiorcy z siedzibą w Polsce, którego sprzedaż bez podatku nie przekroczyła w poprzednim ani bieżącym roku limitu, od 1 stycznia 2026 r. wynoszącego 240 000 zł; nie przysługuje m.in. przy usługach prawniczych, doradczych i jubilerskich.